2025.11.09

107. rocznica odzyskania niepodległości przez Polskę

2025-11-11 – 107. rocznica odzyskania niepodległości przez Polskę

Sanockim pomnikiem walki o niepodległość jest

Dom Sokoła,

który w okresie zaborów, w czasie 6. miesięcy wybudowali Sokoli w 1900 r.

Dom Sokoła usytuowany jest przy ul. Mickiewicza, pod Parkiem miejskim im. Adama Mickiewicza w Sanoku.

Przy wejściu do Parku od strony ul. Kościuszki, na Skwerze Niepodległości, stoi pomnik Tadeusza Kościuszki z 1962 r, który zastępuje pomnik ustawiony z inicjatywy współzałożyciela sanockiego „Sokoła”, dh. dr. Karola Zaleskiego w 1902 r. na Pl. Św. Jana, a który został zburzony przez Niemców w 1939 r.

Gen. Tadeusz Kościuszko jest patronem sokolstwa polskiego od 5.06.1898 r.

W okresie zaborów, Polacy tęsknili za swoją Ojczyzną, tęsknili za językiem ojczystym w urzędach, za flagą narodową, godłem, hymnem, kulturą, granicami – wolnością.

Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Sanoku utworzono w 1889 r., 22 lata po utworzeniu pierwszego Gniazda sokolego we Lwowie w 1867 r. (3 lata po powstaniu styczniowym).  

Sanok był wówczas małym, biednym, miasteczkiem powiatowym, wielonarodowościowym w Galicji Wschodniej, w którym żyli i działali wielcy Polacy, wielcy Patrioci. To dzięki nim utworzono Gniazdo sokole, wybudowano Dom Sokoła, odzyskano Sanok dla Polski.

Sanok liczył wówczas 5559 mieszkańców, w tym: 

2536 wyznania mojżeszowego, 2148 Polaków, 871 Rusinów, 4 Niemców.

Dom Sokoła przeznaczony był na salę gimnastyczną oraz do prowadzenia różnych zajęć, spotkań, uroczystości  patriotycznych, na których głoszono idee niepodległościowe. Przygotowywano tu również młodzież pod względem fizycznym, sprawnościowym i wojskowym do podjęcia walki o niepodległość.

Na dachu Domu Sokoła umieszczony jest symbol „Sokoła”, rzeźba „Sokoła zrywającego się do lotu z ciężarkami gimnastycznymi w szponach”.

Na ścianie frontowej Domu Sokoła, we wnęce, umieszczona jest Rzeźba Sokoła zrywającego orłowi kajdany niewoli.

W Ogródku Pamięci, na ścianie, koło Rzeźby Sokoła umieszczone są tablice przypominające ważne wydarzenia i ważne osoby:

1. Tablica powieszona z inicjatywy Rady Miejskiej i Komitetu Obywatelskiego w dniu 1.11.1928 r., w 10. rocznicę wyjścia z Domu Sokoła, wczesnym rankiem 1 listopada 1918 r., pierwszych polskich patroli na ulice miasta,  pod kierownictwem dh. kpt. Franciszka Stoka i  dh. Mariana Szajny.

Treść inskrypcji umieszczonej na tablicy:

„W DNIU 1-XI. 1918 r. GARSTKA MŁODZIEŻY OWIANA RADOSNYM ZAPAŁEM POLSKIEGO CZYNU UTWORZYŁA w SOKOLE POD WODZĄ KPT. FR. STOKA i NACZELNIKA SOKOŁA M. SZAJNY PIERWSZĄ w SANOKU SIŁĘ ZBROJNĄ DLA OBRONY WSKSZESZONEJ OJCZYZNY KU PAMIĘCI POTOMNYCH w DZIESIĄTĄ ROCZNICĘ WYZWOLENIA POLSKI”.

2. Tablica powieszona 21.09.1996 r. (odnowiona 27.09.2003 r.) przez Hufiec ZHP Ziemi Sanockiej, upamiętniająca Andrzeja Małkowskiego, który w Domu Sokoła głosił idee skautingu w dniu 11.11.1911 r.

3. Tablica powieszona 28.06.2014 r. z okazji 125-lecia istnienia TG „Sokół” w Sanoku  przez członków „Sokoła”, ku pamięci Druhów sanockiego „Sokoła”– pierwszych Sanoczan aresztowanych we wrześniu 1939 r., którzy ponieśli męczeńską śmierć w niemieckim „Obozie Koncentracyjnym Weimar-Buchenwald”. Byli to: dh Maksymilian Słuszkiewicz (⋆ 1884  + 1940) – Burmistrz Miasta Sanoka (1937-1939), dh Jerzy Pietrzkiewicz (⋆ 1888  + 1940) – dr prawa – adwokat, prezes sanockiego „Sokoła” (1936-1939), dh Zygmunt Kruszelnicki (⋆ 1889  + 1940) – dr prawa – sędzia S.O. i adwokat, wiceprezes sanockiego „Sokoła” (1936-1939).

4. Tablica powieszona w 25 rocznicę założenia Klubu TPLiKP-W w Sanoku,  w maju 2015 r. przez jego  członków, ku pamięci Polaków, mieszkańców Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich II Rzeczypospolitej, ofiar zbrodni niemieckich, sowieckich i nacjonalistów ukraińskich w latach II wojny światowej.

5. Tablica powieszona 7.02.2017 r. przez członków TG „Sokół” w Sanoku o następującej treści: 1867-2017 – W 150. ROCZNICĘ UTWORZENIA POLSKIEGO TOWARZYSTWA GIMNASTYCZNEGO „SOKÓŁ” WE LWOWIE. Ku chwale Sokołów walczących o wolność i niepodległość Polski.

6. Tablica powieszona w dniu 11.11.2018 r. przez członków Towarzystwa o następującej treści: 11.11.1918 – 11.11.2018 – W 100. ROCZNICĘ ODZYSKANIA NIEPODLEGŁOŚCI PRZEZ POLSKĘ CZCIMY PRZYWÓDCÓW I BOHATERÓW NARODOWYCH: MARSZAŁKA JÓZEFA PIŁSUDSKIEGO, ROMANA DMOWSKIEGO, IGNACEGO PADEREWSKIEGO, GENERAŁA JÓZEFA HALLERA, GENERAŁA TADEUSZA ROZWADOWSKIEGO, WINCENTEGO WITOSA …
7. Tablica powieszona 28.06.2019 r. przez członków Towarzystwa, na okoliczność 130-lecia TG „Sokół” w Sanoku, o następującej treści:

1889-2019 – 130 LAT SANOCKIEGO „SOKOŁA” DRUHOWIE ZASŁUŻENI DLA „SOKOŁA” I SANOKA – DR KAROL ZALESKI (1856-1941) – DR KAROL PETELENZ (1847-1930) – ADAM PYTEL (1856-1928) – FELIKS GIELA (1859-1936) – DR STANISŁAW BIEGA (1862-1923) – INŻ. WŁADYSŁAW ADAMCZYK (…-1915) – DR EMIL GAWEŁ (1875-1921) – JAN KILLAR (1884-1939) – MJR TADEUSZ ZBYSZYCKI (1892-1987) – MARIAN SZAJNA (1873-1936).

8. Tablica powieszona 15.08.2020 r. przez członków Towarzystwa, na okoliczność 100-lecia „Cudu nad Wisłą”, o następującej treści:

W HOŁDZIE SANOCZANOM – UCZESTNIKOM ZWYCIĘSKIEJ WOJNY Z BOLSZEWIKAMI 1919-1920.

     9 i 10. Tablice generałów: Tadeusza Kościuszki i Józefa Hallera, odsłonięte i poświęcone 1.06.2024 r. z okazji uroczystości 135-lecia TG „Sokół” w Sanoku.

Sanoccy Bohaterowie z 1918 r.

Przejęcie władzy w Sanoku 1.11.1918 r. na rzecz Państwa Polskiego

  (Przejęcie koszar przy ul. Mickiewicza w Sanoku – rozbrojenie 54 pułku piechoty, przejęcie urzędów)

w pdf: – 1918 – Odzyskanie niepodległości w Sanoku.pdf

                                                                                                                                                                  Bronisław Kielar